Дайджест
(Европа, Россия,
озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилотлари таҳлилий материаллари бўйича)
1. Ҳосилнинг 80 фоизини йўқотилиш хавфи бор. Россия баҳорги совуқ аёзлар туфайли мевасиз қоладими?
Россияда баҳорги (апрель-майдаги) кетма-кет совуқлар олхўри, ўрик, шафтоли ва гилос етишмовчилигига олиб келиши кутилмоқда. Қишлоқ хўжалиги вазирлиги соҳани қўллаб-қувватлаш бўйича фавқулодда чоралар кўришга ваъда бермоқда. Мамлакат қишлоқ хўжалигига етказилган зиён оқибатлари жуда катта. Шу туфайли, таҳлилчилар Россия ўтган йили мева ва резаволарни импорт қилиш учун сарфлаган қариъб 650 миллион долларлик харажат жорий йилда бозор талабини қондиришга етмаслигини таъкидлашмоқда.
Мевалар нархи ошмоқда
Айнан мана шу мевалар бир хабарда кетма-кетликда
келтирилгани бежиз эмас. Уларнинг
барчаси бир хил 0809 божхона тоифасига тўғри келади, бу ерда гилосга - олча, шафтолига – нектарин, олхўрига – тёрн қўшилади. Қишлоқ
хўжалиги вазирлигининг маълумотларига кўра, айнан шу тоифа мевалар Россияда
май ойидаги совуқ пайтида энг кўп зарар
кўрган.
2018-2024 йиллар август ойларидаги данакли мевалар улгуржи
нархлар динамикаси
(минг рубл/тонна)
Хусусан,
2024 йилда данакли мевалар 1 тоннаси ўртача улгуржи нархи - 869 доллар (69,9 минг рубл)ни ташкил этган.
Асосий муаммо
шундаки, гилос
импорти ўтган йили
совуқ бўлмаса ҳам долларда қимматлашган. Шундай қилиб, Россияга гилос етказиб беришнинг 55 фоизини ташкил қилувчи
Туркия ва Ўзбекистон ўртача нархларни мос
равишда 28 фоизга ва 44 фоизга (2,2-2,5 доллар/кг гача) кўтарди. Ҳеч бўлмаганда, ўтган йили
Озарбайжондан етказиб бериш
ҳисобига бозор қандайдир мувозанатга эга бўлди ва бозор 20 фоизга арзонлашди. Бироқ, айни
пайтда у ердан гилос миқдори 10 минг тоннага камайди. Умуман олганда, Россияда
гилос импорт 2023 йилдаги
98 минг тоннага нисбатан 2024 йилда 76 минг тоннагача камайди, бу, албатта, дефицитга ва натижада нархларнинг ошишига
олиб келди.
Лекин шафтоли ва нектаринлар
бўйича ҳолат 2024 йили жуда яхши эди. Россияга ушбу маҳсулотларни импорти ҳажми 14 фоизга (350 минг тоннагача) ошди ва нархи ҳам ўртача атиги 5 фоизга ошди.
Эслатиб ўтамиз,
2014 йилда "дўстона" мамлакатларга нисбатан озиқ-овқат эмбаргоси киритилганда,
рус фермерлари шампань виносини очишган. Бу чора, биринчи навбатда, хориждаги
рақобатчилар демпингидан (нархни сунъий пасайтириши) қутулиб, ниҳоят ўз боғларини кенгайтириш учун жиддий маблағ
(имтиёзли фоиз ставкалари ва давлат
кўмагида бўлса ҳам) инвестиция қилиш
имкониятига эга бўлган маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни қўллаб-қувватлаш сифатида
тақдим этилди. Бироқ ўтган 10 йил давомида
импортга қарамликдан қутулишнинг иложи бўлмади.
Полшани ўрнини Марказий
Осиё, Голландия ва Бельгияни эса Кавказ эгаллади.
Россия мевалари эса қимматлашда давом этди.
2021 йилда
рус боғбонлари — ўрим-йиғим мавсумида барча импортларни блокировка қилиш янги
ташаббус билан чиқди. Сабаб: қўшни
давлатлардаги паст нархлар Россиялик маҳаллий ишлаб чиқарувчилар нархларини пасайишига олиб
келади. Ҳукумат ўз маҳаллий боғбонлари гапига
қулоқ тутганда, маҳаллий гилоснинг нархи қандай баландликка кўтарилиши аниқ
маълум эмас эди.
2023 йилда Петербургдаги ҳалқаро форумда "дунёга машҳур" Мелитопол гилосининг бўлажак
етказиб берилиши тантанали равишда эълон қилинди. Уни рус дуконлари пештахталарига тўсиқсиз етказиб бериш учун Қрим ва Запорожъе вилояти ҳокимиятлари ўртасида махсус келишув тузилди —
гилос ортилган карвонларни
ҳудудлар ўртасидаги назорат-ўтказиш пунктларида соатлаб навбатлардан қутқариш
керак эди. Афсуски, бу етказиб бериш 2023 йилда ҳам, 2024 йилда ҳам мева
бозорига унчалик таъсир кўрсатмади. Россия озарбайжон ва турк гилосини истеъмол қилишни ҳамон давом эттирмоқда. Бунга нима
тўсқинлик қилгани ҳақида хабар берилмаган. Бу
йил эса совуқлар бор.
Ҳосилнинг 80 фоизи йўқоладими?
Қишлоқ хўжалиги соҳаси мутахассислари мева нархининг ошишини кутиш мумкинми ёки йўқлиги ҳақида, шунингдек,
об-ҳаво шароити туфайли ҳосилининг қанча қисмини йўқотилганлиги тўғрисида
қуйидагиларни маълум қилди.
Россия боғбонлари ассоциацияси президенти Игор Муханиннинг айтишича, жанубий ҳудудларда меваларнинг 80 фоизини йўқотилиш хавфи бор. Унга кўра, гилос, шафтоли ва олхўри айрим навлари хавф остида.
- Қримда данакли мевалар ҳам йўқотилди. Аёз ва қор бор эди. Олма билан ҳамма нарса яхши, асосий
ҳосил озми-кўпми бор.
Шу билан бирга, Россия иқлимий ва географик сабабларга
кўра, гилосдан ташқари, ўзини ҳеч қачон данакли мевалар
билан таъминламаган. Мутахассисларнинг фикрича, совет даврида ҳам мева маҳсулотлари Марказий Осиё давлатларидан олиб
келинган. Эндиликда ҳосилнинг қисқариши таҳдиди фонида Россия энг йирик
етказиб берувчилардан мева сотиб олишни давом эттиради, дейди эксперт.
- Туркияда ҳам такрорий совуқлар бўлган,
улар лимонга зарар етказган. Озарбайжонга келсак, у ерда баҳорги табиий
офатлар бўлмаган. Ўзбекистон бутунлай боғлар билан қопланган, сўнгги беш йилда эса уларнинг сони 5 баробар ошди!!! Ўзбекистон мевалари 2024 йили Россия бозорида жуда кучли намойиш этилди.
Фермерлар нима дейишмоқда?
Краснодар
вилояти «Кубанское садовое хозяиство» МЧЖ бош
директори Антон Фагиннинг айтишича,
унинг олхўри боғларининг 30 фоизи совуқдан зарар кўрган.
Айни пайтда, уруғли мевалар бўйича ҳолат ўртача. Вазият ой
охирига бориб маълум бўлади. Масалан, Тула
ўсимлик питомникида "Ясногоря боғлари" нокнинг 10 фоизи музлаб
қолди.
Статистика агентлиги маълумотларига кўра,
2024 йилда Ўзбекистон 1,5 млрд АҚШ
доллари миқдорида 2 млн тонна
мева-сабзавот маҳсулоти экспорт қилди.
Асосий экспорт йўналишлари МДҲ
давлатлари, шунингдек, Осиё ва Яқин Шарқ давлатлари эди.
Ўзбекистон мева-сабзавот маҳсулотини импорт қилувчи давлатлар орасида Россия етакчилик қилмоқда, унга 632,9 млн
долларлик 815,1 минг тонна маҳсулот жўнатилган. Бу Россия бозорининг
ўзбек ишлаб чиқарувчилари учун асосий мева-сабзавот бозор мақомини тасдиқлайди.
Иккинчи ўринни Қозоғистон эгаллади, у жами
189,8 млн долларга 520,5 минг тонна мева-сабзавот
сотиб олди. Географик яқинлиги ва маҳсулотларига
юқори талабни ҳисобга олган ҳолда, бу анъанавий равишда
Ўзбекистон экспорти учун муҳим йўналиш бўлиб келган.
Қирғизистон энг йирик ҳамкорлар орасида учинчи ўринни эгаллади. Ушбу давлатга 57,9 млн долларлик 151,7 минг тонна маҳсулот экспорт қилинди.
Ўзбекистон мева-сабзавотларининг салмоқли ҳажми – 144,6 минг тонна Хитойга жўнатилиб, 128,6 млн доллар даромад келтирди. Бу Хитой бозорининг Ўзбекистон маҳсулотларига қизиқиши
ортиб бораётганидан далолат беради.
Покистон яна бир йирик импортёр бўлиб, 192,3 млн долларга 124,7 минг тонна сотиб олди.
Афғонистонга 124,4 млн
долларлик 67,6 минг тонна мева-сабзавот
экспорт қилинди. Туркия эса 48,3 млн долларга
28,2 минг тонна,
Ироқ 13,4 млн долларга 32,9 минг тонна, мева-сабзавот маҳсулоти импорт
қилди.
Беларус яна бир муҳим экспорт йўналиши бўлди,
ушбу давлатга қиймати 20,3 млн долларлик 22,6 минг тонна маҳсулот экспорт қилинди. Шунингдек, бошқа мамлакатларга 128,5 минг тонна мева-сабзавот маҳсулоти жўнатилиб, 141,7 млн доллар даромад келтирилди.
2. Сербия Ўзбекистондан гилос ва ўрик импорт қилмоқчи
EastFruit таҳлилий
агентлиги маълумотларига кўра, меваларни музлатиш бўйича
катта қувватлар жамланган Сербияда данакли
мева ҳосилининг катта йўқотилиши туфайли мамлакат қайта ишловчилари муқобил
хом ашё манбаларини фаол равишда изламоқда.
Хусусан, маҳаллий саноат
иштирокчиларининг маълум қилишича, 2025 йил 19 май куни ўзбек гилос ва ўрикларини импорт қилишдан манфаатдор
бўлган Сербия компаниялари делегацияси Ўзбекистон пойтахти Тошкентга етиб
келди. Сербиялик тадбиркорлар Ўзбекистондаги йирик экспортёрлар
ва қайта ишловчилар билан учрашиб, шок усулида музлатилган мевали
меваларни етказиб бериш бўйича шартномалар тузади, чунки сифатли янги маҳсулотни
музлатилмаган ҳолда Сербияга етказиб бериш жуда қийин бўлади.
Эслатиб ўтамиз, 2025 йилда
жаҳонда об-ҳаво ўзгариши (совуқ уриши) туфайли ўрик меваси ҳосилидаги йўқотишлар мисли
кўрилмаган даражада кузатилди. Дунёдаги энг
йирик ўрик қайта ишловчи ва энг йирик янги узилган ўрик
экспортчиларидан бири бўлган Туркияда
деярли ҳосил олинмаган. Молдова,
Украина, Венгрия, Полша, Руминия, Болгария ва минтақанинг бошқа мамлакатларида ҳам
йўқотишлар катта бўлди. Ҳозирги вақтда гилос
ва бошқа данакли мевали экинлар, масалан, олхўри таъминоти билан
боғлиқ вазият жуда қийин. Бу меваларнинг
барчаси Сербия жаҳон етакчиларидан бири
бўлган музлатилган озиқ-овқат саноати учун муҳим аҳамиятга эга. Бироқ, Сербиянинг совуқдан
кўрган энг катта зарбаси биринчи рақамли
ҳосил — малинанинг катта йўқотилиши бўлди.
Шу билан бирга, Марказий Осиё
мамлакатларида 2025 йилда данакли мевалар ҳосили юқори бўлиши кутилмоқда. Худди шу ўрикларнинг нархи ҳозирда пасайиш тенденциясига эга ва узоқ муддатли ўртача қийматдан паст.
Шу боис Ўзбекистон
ва Тожикистон учун жорий мавсум Европа Иттифоқи ва Шарқий Европа
мамлакатларига катта ҳажмдаги данакли мевалар етказиб бериш учун ажойиб
имконият бўлади. Шунингдек, Туркияга қуритилган мевалар экспорт қилиш
бўйича ҳам катта бозор очилмоқда.
Маълумот учун: Сербиянинг асосий бозорлари — Голландия, Германия, Россия, Полша ва Буюк Британия — Европа Иттифоқи (ЕИ)қўшнилари
ва минтақавий шерикларининг аралашмаси. Голландия
ва Германиянинг мавжудлиги ЕИ таъминот
занжирларига интеграцияни кўрсатади. Сербиянинг янги резаворлари кўпинча
Роттердамдаги дистрибюторларга сотилади ва кейин бутун Европага ва ундан
ташқарига жўнатилади. Россия, шунингдек, тарихан Сербия резаворлари учун муҳим
бозор бўлиб, сиёсий алоқалар ва Сербиянинг Европа Иттифоқига аъзо бўлмаган
давлат сифатидаги мақомидан ЕИ санкцияларига қарамай Россия билан савдо қилиш
учун фойдаланган.
3. АҚШ ва Хитой ўзаро ярашмоқда — бу Европа учун нимани англатади?
Хитой билан савдо урушидаги
пауза ва Британия билан келишув Доналд Трампдан имтиёзлар олиш
мумкинлигини кўрсатмоқда.
Европа Иттифоқи бундан фойдалана оладими?
АҚШ ва Хитой ўзларининг
савдо урушида "тариф
паузасини" олдилар. Дунёнинг икки йирик иқтисоди бир-бирини ногирон қилиб қўймасликка ва
музокараларга қайтишга қарор қилди. Бундан кўп ўтмай, АҚШ Буюк Британия
билан тўлақонли шартнома тузди — Лондон учун энг қулай шартларда эмас, балки
энг ёмон шартларда ҳам эмас.
Апрель ойида Вашингтон
билан «тариф паузаси» тўғрисида келишиб олган Европа Иттифоқи учун бу
ўзгаришлар бир нарсани англатади: Брюссел
музокараларда қаттиқроқ позицияни эгаллашга қодир. Ўзининг баланд овоздаги баёнотларига қарамай, Доналд Трамп тариф сиёсати бўйича режаларини амалга оширишга тайёр эмасга ўхшайди.
Нима учун АҚШ Хитой билан савдо урушида пауза қилмоқда
АҚШ ва Хитой ўртасидаги савдо урушидаги
90 кунлик "тариф паузаси" биринчи навбатда Америка
иқтисодиётига фойда келтиради. Киел
Жаҳон иқтисодиёти институти (IfW)
ҳисоб-китобларига кўра, АҚШда инфляция босими пасаяди. Қисқа муддатда нархлар тахминан 4,3 фоизга ошади — тақиқловчи тарифларни сақлаш сценарийсидан 1,2 фоиз пунктга паст. Бунгача АҚШ Хитой импортига
тарифларни бир неча босқичда 145 фоизга, Хитой эса тарифларни
125 фоизга оширган. Бундай тарифлар савдони тўхтатишни англатади.
ИфW савдо сиёсати
гуруҳи тадқиқотчиси Хендрик Mahlkow: "Келгуси
ҳафталарда портларга юкларнинг катта оқимини кутмоқдамиз — юқори тарифлар ва
ноаниқлик туфайли етказиб бериш
узоқ вақтга кечиктирилди". “Бироқ, тарифлар Доналд Трамп президентлигидан
олдинги даражадан сезиларли даражада юқорилигича қолмоқда (яьни, АҚШнинг 10 фоизлик
тарифлари «тариф паузаси» вақтида амал қилади – Таҳр.), 90 кунлик пауза
тугагач нима бўлиши ҳозирча аниқ эмас”.
ИфW экспертлари ҳам АҚШдаги иқтисодий пасайиш унчалик сезиларли бўлмаслигини кутишмоқда. Агар
илгари Америка иқтисодиётига етказилган зарар ялпи ички маҳсулотнинг 1,6 фоизини ташкил этиши кутилган бўлса, ҳозир бу кўрсаткични 1,3 фоизга пасайиши кутилмоқда.
4. Дунёдаги энг йирик темир йўл лойиҳаларидан бири
ниҳоясига етмоқда. Бу таъминот занжирида инқилоб қилиш учун Хитойни - Эрон ва
Туркия орқали Европага боғлайдиган тахминан 12 000 км узунликдаги маршрут.
2025 йил бошидан Хитой
ва Эрон ўртасида олиб ўтилган юклар ҳажми 2,6 баробарга ошди.
Олти давлат – Қозоғистон,
Хитой, Ўзбекистон, Туркманистон, Эрон ва Туркия Теҳронда Евроосиё транспорт коридорини ривожлантириш бўйича
юқори даражадаги учрашув ўтказди. Асосий мақсад – Марказий Хитойдан Марказий
Осиё ва Яқин Шарқ орқали тўғридан-тўғри Европага ўтадиган жаҳон даражасидаги юк
коридорини яратиш. Бу йўналиш Сувайш канали ва ўта олдиндан айтиб бўлмайдиган денгиз йўлларини
четлаб ўтиб, юкларни етказиб бериш муддатини 30-45 кундан 18-25 кунгача қисқартиради.
Хитой
ва Эрон янги йўналиш бўйича юк поездларини йўлга қўйишди,
Эрондан Хитойга биринчи юк поезди 2024 йил июль ойида жўнайди. Йўналиш
Қозоғистон ва Туркманистон
орқали ўтиб, минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлайди. Бу маршрутнинг нархи 8 млрд доллардан ошади.
5. Қишлоқ
ва сув хўжалиги вазирлиги «Қирғизистон
Республикасининг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари тўғрисида»ги қонунга озиқ-овқат
хавфсизлиги билан боғлиқ ҳужжатларни муҳокама қилиш муддатларига тааллуқли ўзгартишлар
лойиҳасини жамоатчилик муҳокамаси учун эълон қилди.
Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни ўзгартиришда қонунни тартибга
солувчи таъсир таҳлили (ТСТ)ни мажбурий ўтказишга оид моддага ўзгартириш киритилмоқда.
Шундай
қилиб, форс-мажор ҳолатларда тадбиркорлик фаолиятини тартибга солишда; нархлар
барқарорлигига эришиш ва сақлашга, пул-кредит сиёсатини амалга оширишга, банк
ва тўлов тизимларининг самарадорлиги, хавфсизлиги ва ишончлилигини, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашга қаратилган амал қилиш муддати
бир йилдан кам бўлган вақтинчалик норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тайёрлашда норматив-ҳуқуқий
ҳужжатнинг қонунни тартибга солувчи таъсир таҳлилини мажбурий тартибда
ўтказилишига йўл қўйилмайди.
6. Қозоғистон картошка нархининг ошишини қандай
чеклайди — Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг жавоби
2025 йилда ички бозордаги вазиятни
барқарорлаштириш мақсадида уюшган фермер хўжаликларида ишлаб чиқариш ҳажмини
ошириш режалаштирилган
Бу
ҳақда Қишлоқ хўжалиги вазири Айдарбек Сапаров ҳукуматдаги брифингда маълум қилди.
Ўйлайманки, биз маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни
қўллаб-қувватлашимиз керак, чунки маҳсулотимиз чиндан ҳам сифатли. Айниқса, сўнгги
йилларда давлат томонидан тўлиқ молиялаштирилаётган пайтда. Фермерлар янги
технологияларга амал қилиб, сифатли маҳсулот олишга киришди, деди вазир.
Шунингдек, у ўтган йили картошка
нархининг кескин ошиши билан боғлиқ вазиятга ҳам изоҳ берди.
Ўтган йили Қозоғистонда 2,6 миллион тонна картошка йиғиб олинди. Ички талаб 2 миллион
тоннани ташкил этди.
Бироқ, Ўзбекистондан картошкага талаб 450 минг тоннага яқин талаб
бўлгани учун ҳосилнинг салмоқли қисми экспорт қилинди. Умуман олганда, сўнгги
10 йил ичида 600 минг тоннага яқин маҳсулот экспорт қилдик.
Вазирга кўра, жорий йилда ташкил этилган фермер
хўжаликларида картошка етиштириш ҳажми кўпайтирилиб, нархлар барқарорлашишига хизмат қилади.
Сарлавха :
Иқтисодиёт
21 05 2025 / 10:59